Chòm sao Hồ Ly

14/06/2020 | Mai Đức Thạch | 207 xem

Chòm sao Hồ Ly là một chòm sao ở Bắc bán cầu. Nó có nghĩa Latinh là “con cáo nhỏ”. Chòm sao này tương đối mờ nhạt, khi không có ngôi sao nào có độ sáng lớn hơn 4. Bạn có thể nhìn thấy nó ở giữa Tam giác Mùa hè (bao gồm các ngôi sao Vega của chòm sao Thiên Cầm, Altair của chòm sao Đại Bàng và Deneb trong chòm sao Thiên Nga).

Chòm sao Hồ Ly được giới thiệu bởi nhà thiên văn học Ba Lan Johannes Hevelius vào cuối thế kỷ XVII. Nó không liên quan đến bất kỳ thần thoại nào. Chòm sao Hồ Ly trước đây có tên là chòm sao Vulpecula cum ansere, Vulpecula et Anser, có nghĩa là con cáo nhỏ với con ngỗng. Chòm sao được miêu tả là một con cáo đang giữ một con ngỗng. Sau đó chòm sao này được tách thành hai chòm sao Hồ Ly và Con ngỗng; rồi sau đó lại gộp vào với cái tên Hồ Ly như ngày nay. Hiện nay cái tên con ngỗng được loại bỏ khỏi chòm sao, trừ cái tên ngôi sao sáng nhất Alpha Hồ Ly, có cái tên là Anser (con ngỗng).

Những đối tượng sâu thẳm trên bầu trời đáng chú ý ở chòm sao Hồ Ly bao gồm Dubbell Nebura (M27) là tinh vân hành tinh đầu tiên được khám phá thuộc thiên hà hình elip NGC 7052, và Quần tinh Brocchi. Chòm sao cũng có những ẩn tinh được khám phá, PSR B1919+21 được khám phá bởi Jocelyn Bell Burnell và Antony Hewwish vào năm 1967.

Chòm sao Hồ Ly

Vị trí của chòm sao Hồ Ly trên bầu trời

Chòm sao Hồ Ly có kích thước lớn thứ 55 trên bầu trời, với diện tích 268 độ vuông. Nó được định vị ở góc phần tư thứ 4 của bán cầu bắc và có thể nhìn thấy tại những vĩ độ 90o đến -55o. Những chòm sao lân cận của nó là: Thiên Nga, Hải Đồn, Vũ Tiên, Thiên Cầm, Phi Mã, và Thiên Tiễn.

Chòm sao Hồ Ly gồm những đối tượng Messier là M27(NGC 6853, Tinh vân Dumbbell) và 4 ngôi sao hành tinh được biết đến. Ngôi sao sáng nhất của chòm sao đó là Anser (Alpha Hồ Ly) với độ sáng biểu kiến 4,44. Không có trận mưa sao băng nào liên quan đến chòm sao này.

Chòm sao Hồ Ly thuộc về gia đình chòm sao Hồ Ly bao gồm: Thiên Ưng, Thiên Đàn, Bán Nhân Mã, Nam Miện, Ô Nha, Cự Tước, Nam Thập Tự, Thiên Nga, Vũ Tiên, Trường Xà, Sài Lang, Thiên Cầm, Xà Phu, Thiên Tiễn, Thuẫn Bài, Lục Phân Nghi, Cự Xà, Nam Tam Giác.

Nguồn gốc tên gọi của chòm sao Hồ Ly

Chòm sao Hồ Ly không liên quan đến một câu chuyện thần thoại nào. Nó được giới thiệu bởi Johannes Hevelius vào năm 1687, nơi nó được đặt gần hai chòm sao đại đại diện cho nhữn con vật săn: đại bàng (Thiên Ưng) và chim kền (Thiên Cầm).

Hevelius gọi nó là Hồ Ly và Ngỗng, hoặc con cáo nhỏ với con ngỗng tới Cerberus, con chó bảo vệ lỗi vào tới địa phủ trong thần thoại Hy Lạp. Hevelius cũng đã giới thiệu chòm sao Cerberus – nhưng bây giờ đã lỗi thời.

Hồ Ly và Ngỗng đã từng được cắt thành 2 chòm sao: Hồ Ly và Ngỗng, sau đó lại sáp nhập vào lấy tên là Hồ Ly. Ngôi sao sáng nhất của chòm sao Alpha Hồ Ly mang tên con ngỗng.

Những ngôi sao lớn của chòm sao Hồ Ly

Anser (Alpha Hồ Ly): là một ngôi sao đỏ khổng lồ được xếp vào loại sao MoIII. Nó có độ sáng biểu kiến 4,44 và cách Mặt Trời khoảng 297 năm ánh sáng. Đó là ngôi sao sáng nhất của chòm sao Hồ Ly. Nó còn được biết đến với cái tên Lucida Anseris hoặc Lukida. Alpha Hồ Ly là một ngôi sao quang học nhị phân mở với ngôi sao 8 Hồ Ly (một ngôi sao khổng lồ màu cam với kiểu sao KoIII, cách Trái Đất khoảng 484 năm ánh sáng, có độ sáng biểu kiến 5,81).

23 Hồ Ly là ngôi sao sáng thứ hai trong chòm sao Hồ Ly. Nó có độ sáng biểu kiến 4,52 với khoảng cách khoảng 328 năm ánh sáng. Đó là một hệ thống sao đôi. Nó thuộc về lớp sao K3III.

31 Hồ Ly là ngôi sao sáng thứ ba trong chòm sao Hồ Ly. Nó có độ sáng biểu kiến 4,59 và cách Mặt Trời 216,57 năm ánh sáng. Đó là một ngôi sao biến quang. Nó thuộc lớp sao G8III.

HD 189733 (V452 Hồ Ly) là một ngôi sao nhị phân cách 0,3 độ đông của M27. Ngôi sao chính là một ngôi sao lùn màu cam thuộc lớp sao K1.5V và ngôi sao còn lại là một ngôi sao lùn đỏ. Những ngôi sao này có độ sáng biểu kiến lần lượt là 6,07 và 10,116 và có chu kỳ quay khoảng 3200 năm. Hệ thống sao này có thể dễ dàng quan sát qua ống nhòm.

Ngôi sao chính có khối lượng nhỏ hơn và độ sáng kém hơn so với Mặt Trời. Nó có khối lượng bằng 82% khối lượng Mặt Trời, bán kính bằng 75% và độ sáng bằng 26,4% Mặt Trời. Nó có độ tuổi khoảng 600 triệu tuổi.  HD 189733 thuộc kiểu sao biến quang BY Thiên Long, là hệ quả của việc nó đi kèm với ngôi sao khác làm cho độ sáng của nó giảm khoảng 1,5 phần trăm về độ sáng biểu kiến.

Tháng 10/2005, một hành tinh ngoài hệ Mặt Trời, HD 189733 b, có quỹ đạo quay quanh ngôi sao chính. Đó là một hành tinh nóng lớp Sao Mộc  với quỹ đạo gần với sao lùn cam. Nó là hành tinh đầu tiên ngoài hệ Mặt Trời được khám phá với bầu khí quyền cacbon điôxit.

PSR B1919+21 là ẩn tinh đầu tiên được khám phá. Cái tên PSR B1919+21 để ám chỉ “ẩn tinh” có xích kinh và xích vĩ được định vị. Nó được khám phá bởi nhà vật lý thiên văn Anh Jocelyn Bell Burnell và đồng nhiệm Antony Hewish vào năm 1967 và họ được nhận giải Nobel vật lý bởi khám phá này. Ẩn tinh này có khoảng cách khoảng 2283,12 năm ánh sáng và chu kỳ 1,3373 giây và độ xung 0,04 giây. Nguyên bản tên của nó là CP 1919.

PSR B1937+21 là ẩn tinh mili giây đầu tiên được khám phá. Nó chỉ cách vài độ tính từ PSR B1919+21. Nó được khám phá vào năm 1982 với chu kỳ 1,57708 mili giây, nên nó hoàn thành vòng quay chỉ trong gần 642 vòng/giây.

Những đối tượng sâu thẳm trên bầu trời

Tinh vân Dumbbell (M27, NGC 6853)Tinh vân Dumbbell (M27, NGC 6853): là một trong những tinh vân hành tinh tốt nhất được nhìn thấy trên bầu trời.

Nó được hình thành khi một ngôi sao chết đi và phun ra đầy khí bụi, sở dĩ nó có cái tên là Dumbbell vì nó cho phép một cấu trúc lớn khối lượng lớn vật chất bung ra có dạng cái búa tạ. Đôi khi nó được gọi là Tinh vân lõi táo. M27 là tinh vân hành tinh đầu tiên được khám phá. Charles Messier quan sát nó lần đầu tiên vào năm 1764.

Tinh vân này có độ sáng biểu kiến 7,5 và cách hệ mặt trời của chúng ta khoảng 1360 năm ánh sáng.

Đường kính của nó khoảng 8 phút cung và có thể dễ dàng quan sát qua ống nhòm nhiều tầng.

Ở trung tâm nó là một ngôi sao lùn trắng, có độ lớn lớn hơn nhiều ngôi sao lùn khác được biết đến.

NGC 6853 5052NGC 5052: là một thiên hà elip nằm trên chòm sao Hồ Ly. Nó có độ sáng biểu kiến 13,4 và cách hệ Mặt Trời của chúng ta khoảng 191 triệu năm ánh sáng. Thiên hà này được biểu đến qua nguồn radio.

Nó là một đĩa bụi với đường kính 3700 năm ánh sáng và được cho là hình thành trong một cuộc va chạm giữa các thiên hà cách nay một khoảng thời gian khá lâu.

Trong vòng vài tỷ năm tới, chiếc địa này sẽ bị nuốt vào trong lỗ đen thiên hà, với khối lượng lớn hơn 100 lần đĩa thiên hà của chúng ta.

NGC 6820 và NGC 6823NGC 6820 và NGC 6823: là một tinh vân phát quang ở chòm sao Hồ Ly. Nó bay vây bởi quần tinh mở NGC 6823, ở gần M27.

Quần tinh này có kích thước khoảng 50 năm ánh sáng và cách Trái Đất khoảng 6000 năm ánh sáng.

Trung tâm của quần tinh NGC được cho là đã 2 triệu năm tuổi và chứa nhiều ngôi sao trẻ màu xanh.

NGC 6885 (Caldwell 37): là một quần tinh sao mở. Nó có độ sáng biểu kiến 5,7/8,1 và cách Mặt Trời khoảng 1950 năm ánh sáng. Quần tinh này khá gần Tinh vân Dumbbell và thuộc vào lớp O và B và có thể nhìn thấy qua ống nhòm.

Quần tinh Brocchi (Quần tinh Al Sufi’s, Collinder 399)Quần tinh Brocchi (Quần tinh Al Sufi’s, Collinder 399): là một nhóm những ngôi sao ở vị trí gần chòm sao Thiên Tiễn. Những ngôi sao sáng nhất trong quần tinh dạng Coathanger, là những dấu vết sao nổi tiếng trong Hồ Ly.

Quần tinh Brocchi còn được biết đến với cái tên Quần tinh Al Sufi để tưởng nhớ nhà thiên văn học người Ba Tư Al Sufi người đã phát hiện ra và mô tả chúng trong “Sách những ngôi sao cố đinh” xuất bản vào năm 1964.

Nhà thiên văn học người Italia Giovanni Batista Hodierna là người độc lập khám phá ra quần tin vào thế kỷ XVII, và Brocchi, người đã đưa chúng vào tấm bản đồ quần tinh với đúng
tỷ lệ kích cỡ. Nhà thiên văn học Thụy Điển Per Collinder đã xếp chúng vào dạng quần tinh mở vào năm 1931.

Coathanger và một thiên thể dạng 10 ngôi sao sáng nhất của Quần tinh Brocchi. Nó có vẻ như là một miếng vá của ánh sáng được tìm thấy qua ống nhòm.