Chòm sao Mục Phu

01/08/2018 | Mai Đức Thạch | 2154 xem

Chòm sao Mục Phu là một chòm sao ở Bắc thiên cầu. Nó có tên từ tiếng Hy Lạp là Βοώτης, có nghĩa là người chăn bò hoặc mục đồng. Nó là một trong những chòm sao được đặt tên bởi nhà thiên văn học người Hy Lạp Ptolemy vào thế kỷ II. Chòm sao này chứa ngôi sao Arcturus là ngôi sao sáng thứ ba trên bầu trời.

Chòm sao Mục Phu

Vị trí chòm sao Mục Phu trên bầu trời

Mục Phu là chòm sao có kích thước lớn thứ 13 trên bầu trời, chiếm diện tích 907 độ vuông. Nó nằm ở góc phần tư thứ 3 của bắc thiên cầu và có thể quan sát trên các vĩ độ từ 90o đến -50o. Những chòm sao lân cận của nó là: Lạp Khuyển, Hậu Phát, Bắc Miện, Thiên Long, Vũ Tiên, Cự Xà, Thất Nữ và Đại Hùng.

Chòm sao Mục Phu có 5 ngôi sao hành tinh được biết đến và không có đối tượng Messier nào. Ngôi sao sáng nhất của chòm sao là Arcturus, và là ngôi sao sáng thứ 3 trên bầu trời. Có 3 trận mưa sao băng liên quan đến chòm sao Tháng giêng, Tháng sáu và Quadrantids.

Chòm sao Mục Phu thuộc gia đình chòm sao Đại Hùng.

Nguồn gốc tên gọi của chòm sao Mục Phu

Chòm sao Mục Phu theo truyền thống được mô tả như một mục đồng với hai con chó với sợi dây xích trên tay và một club trên tay khác. Trong bầu trời, Mục Phu theo sau chòm sao Đại Hùng xuay quanh vùng cực. Trong thần thoại, chòm sao này đại diện cho người thợ săn đang điều khiển những con bò sau chòm sao Đại Hùng, theo sau là hai con chó của ông Asterion và Chara. Những con bò chuyển động xung quanh vùng cực trên bầu trời với tốc độ không đổi.

Thông thường, Mục Phu được thể hiện cho Arcas, con trai của Zeus và Callisto – con gái của vua Lycaon là Arcadian. Arcas được đặt lên bầu trời bởi ông của ông, nhà vua một ngày quyết định thử Zeus bằng sự phục vụ của con trai mình qua một bữa ăn, tuy nhiên, Zeus nhìn thấu những dự định của Lycaon, đã biến vị vua tàn bạo này thành một con chó sói và giết chết tất cả con của ông và đem lại cuộc sống cho Arcas.

Vợ của Zeus là Hera cho rằng hành động của chồng mình là tàn bạo, đã biến Callisto thành một con gấu. Callisto dạo chơi trong những rừng gỗ cho đến khi sau đó, cô gặp con trai của cô, người đã được lớn lên đến bây giờ. Arcas đã không nhận ra mẹ mình và săn đuổi theo cô đến miếu. Để tránh một bi kịch, Zeus đã đặt cả hai mẹ con hẹ lên bầu trời như là chòm sao Đại Hùng và Mục Phu.

Trong một câu chuyện thần thoại khác, Mục Phu được đại diện bởi Icarius, một người trồng nho đã một lần mời Dionysus đến thăm vườn nho của ông. Thần đã tặng cho ông một bí quyết làm rượu nho. Icarius sau khi làm theo công thức trên đã tạo ra một thứ uống mà ông rất thích. Ông đã mời tất cả bạn bè mình đến thưởng thức nó. Tuy nhiên, do họ uống quá nhiều, và khi tỉnh dậy nghĩ lại trước đây, họ cho là Icarius muốn đầu độc họ và giận giữ giết chết ông. Dionysus buồn rầu trước cái chết của người bạn mình đã quyết định đặt ông lên bầu trời sao.

Những ngôi sao nổi bật của chòm sao Mục Phu

Alpha Mục Phu (Arcturus): là ngôi sao sáng thứ ba trên bầu trời và là ngôi sao sáng nhất của bắc thiên cầu. Nó có độ sáng biểu kiến -0,04. Cái tên Arcturus ó nghĩa từ tiếng Hy Lạp cổ là “người bảo vệ con gấu”. Đây là một ngôi sao thuộc kiểu K1,5 IIIpe khổng lồ cam, với một độ sáng khác thường (“pe” có nghĩa là “peculiar emission” – phát xạ riêng biệt). Ngôi sao này ở khoảng cách khoảng 36,7 năm ánh sáng, với độ sáng ít nhất gấp 110 lần Mặt Trời và có chuyển động thực rất lớn. Nó chuyển động khoảng 122 km/s hướng về Hệ Mặt Trời. Nó sẽ đạt đến điểm gần Mặt Trời nhất khoảng 4000 năm nữa. Ngôi sao này nằm trên đường xích đạo trời nên dễ dàng tìm thấy được khoảng 1 cung của 3 ngôi sao sáng của quần tinh Big Dipper trong Đại Hùng. Nó là một thành viên ở giữa  Đám mây sao Địa phương (Local Fluff), một đám mây sẽ xuyên qua Trái Đất và hệ Mặt Trời qua chuyển động của nó. Đám mây này có chu vi 30 năm ánh sáng. Đây là một ngôi sao đĩa già.

Beta Mục Phu (Nekkar): là một ngôi sao vàng khổng lồ kiểu G cách Trái Đất 219 năm ánh sáng. Nó là một ngôi sao lửa, một kiểu sao biến quang mà có sự biến thiên sáng chói trong vài phút. Tên của ngôi sao Nekkar trong tiếng Ả Rập có nghĩa là “người chăn vật nuôi”. Đôi khi nó còn có tên là Meres.

Gamma Mục Phu (Seginus): là một ngôi sao biến quang kiểu Delta Scuti, với một sự biến đổi độ sáng như là kết quả của cả  chuyển động xuyên tâm và không xuyên tâm trên bề mặt. Ngôi sao này ở khoảng cách khoảng 85 năm ánh sáng. Nó có độ sáng biểu đổi từ 3,02 đến 3,07 và có chu kỳ 6,97 giờ. Nó thuộc lớp tinh tú A7III.

Epsilon Mục Phu (Izar): là một ngôi sao nhị phân ở khoảng cách khoảng 300 năm ánh sáng. Nó là một quả cam khổng lồ và nhỏ hơn và yếu hơn một ngôi sao chuỗi chính. Nó còn được biết đến với cái tên Pulcherrima với nghĩa Latinh là “yêu nhất”. Cái tên khác nữa của nó là Izar từ tiếng Ả Rập có nghĩa là “mạng lưới”.

Eta Mục Phu (Muphrid, Saak): là một ngôi sao nhị phân có chu kỳ 494 ngày. Nó gần với ngôi sao Arcturus trên bầu trời, và ở khoảng cách 3,24 năm ánh sáng. Tên truyền thống của ngôi sao Muphrid từ tiếng Ả Rập có nghĩa là “kỵ binh đơn”. Ngôi sao này cách Trái Đất 37 năm ánh sáng. Nó thuộc lớp tinh tú G0 IV. Nó có chứa những phần tử nặng hơn hydrogen.

Mu Mục Phu (Alklurops): là một hệ thống sao ba ở khoảng cách 121 năm ánh sáng. Ngôi sao sáng nhất của hệ thống là một ngôi sao vàng-trắng kiểu F siêu khổng lồ với độ sáng biểu kiến 4,31. Ngôi sao nhị phân đồng hành của nó ly giác 108 giây cung.

38 Mục Phu (Merga): cách Trái Đất 153 năm ánh sáng thuộc lớp tinh tú F7 IVw. Tên của ngôi sao từ tiếng Ả Rập có nghĩa là “người phụ nữ bị xích”. Ngôi sao có độ sáng biểu kiến 5,74.

Psi Mục Phu (Nadlat): là một ngôi sao cam kiểu K khổng lồ cách 250 năm ánh sáng. Nó có độ sáng biểu kiến 4,52.

Tau Mục Phu: là một ngôi sao nhị phân, cách Trái Đất khoảng 51 năm ánh sáng. Nó là một ngôi sao lùn vàng – trắng nhỏ và lùn đỏ mờ. Ngôi sao chính là một hệ thống sao hành tinh được khám phá năm 1996 và khẳng định năm 1999.

Những đối tượng sâu thẳm trên bầu trời

Lỗ trống Mục Phu: được biết đến là Khoảng trống Lớn hoặc Khoảng trống khổng lồ, là một vùng cầu trên bầu trời, có đường kính khoảng 250 năm ánh sáng có chứa một vài thiên hà. Khoảng trống này được khám phá bởi Robert P.Kirshner, giáo thư thiên văn trường cao đẳng Harvard năm 1981, khi tham chiếu các thiên hà. Hiện tại, nó được biết đến có khoảng 60 thiên hà trong khoảng trống này.

Mục Phu I: là một thiên hà hình phỏng cầu cách Trái Đất khoảng 197000 năm ánh sáng. Nó là một trong những thiên hà yếu ớt nhất được nhận biết, với độ sáng tuyệt đối -5,8 và độ sáng biểu kiến 13,1. Nó được khám phá vào năm 2006. Nó có quỹ đạo quanh Dải Ngân Hà và bởi vì hình dạng của nó được bóp méo, nó được cho là đã phá vỡ bởi Dải Ngân Hà. Thiên Hà này có chu vi khoảng 720 năm ánh sáng.

NGC 5466: là một quần tinh hình cầu cách Trái Đất khoảng 51800 năm ánh sáng. Quần tinh này được khám phá lần đầu tiên bởi nhà thiên văn học người Đức sinh ra ở Anh William Herschel vào năm 1784. Nó cách tâm thiên hà 52800 năm ánh sáng và nó được cho là một nguồn sao Dòng thủy triều 45 độ, được phát hiện năm 2006. Quần tinh này đáng chú ý ở chỗ nó có những nhanh xanh và nghèo kim loại như những quần tinh phỏng cầu bình thường.